Στέλιος Ράμφος: Έφυγε η «ανήσυχη συνείδηση» της Ελλάδας-Ο στοχαστής που αναζητούσε το «αλλιώς»

Της Μαρίνας Ζιώζιου

 mzioziou@skai.gr

Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 87 ετών ο συγγραφέας και φιλόσοφος Στέλιος Ράμφος, ένας από τους σημαντικότερους και πιο παρεμβατικούς Έλληνες διανοουμένους των τελευταίων δεκαετιών. Με περισσότερα από τριάντα βιβλία, πολυάριθμα άρθρα, διαλέξεις και δημόσιες παρεμβάσεις, άφησε πίσω του ένα έργο που δεν επιδίωξε απλώς να ερμηνεύσει την Ελλάδα, αλλά να την οδηγήσει σε μια δύσκολη και συχνά επώδυνη αυτογνωσία.

Ο στοχαστής Στέλιος Ράμφος απεχθανόταν τις κολακείες και τις εύκολες διατυπώσεις. Είναι αλήθεια ότι έμπαινε με τόλμη στις συζητήσεις και γνώριζες πάντα ότι απέναντί σου δεν είχες έναν εύκολο συνομιλητή. Οι αιχμηρές του κρίσεις και η αμφισβήτηση βεβαιοτήτων, βαθιά ριζωμένων στη συλλογική μας συνείδηση, δημιουργούσαν πολλές φορές αντιδράσεις. Αυτό δεν τον απασχολούσε ιδιαίτερα. Ο ίδιος αντιμετώπιζε τη σκέψη όχι ως πνευματικό καταφύγιο, αλλά ως άσκηση ευθύνης.

Από την Αθήνα στο Παρίσι

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά πριν ολοκληρώσει τις σπουδές του, το 1965, επέλεξε να ακολουθήσει τον δρόμο της Φιλοσοφίας και έφυγε για το Παρίσι. Εκεί σπούδασε Φιλοσοφία και από το 1969 έως το 1974 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Βενσέν, που συνδέεται με το σημερινό Université Paris 8 (Vincennes–Saint-Denis).

Η παραμονή του στη Γαλλία συνέπεσε με μια περίοδο μεγάλου πνευματικού και πολιτικού αναβρασμού. Η φιλοσοφία, η ψυχανάλυση, ο μαρξισμός, οι κοινωνικές επιστήμες και η αμφισβήτηση των παραδοσιακών θεσμών συναντιούνταν σε έναν πυκνό δημόσιο διάλογο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Ράμφος διαπίστωσε το έντονο ενδιαφέρον των ξένων μελετητών τόσο για την αρχαία ελληνική γραμματεία όσο και για την πατερική παράδοση. Η διαπίστωση αυτή συνέβαλε σε μια απόφαση που θα καθόριζε ολόκληρη την πορεία του: να κάνει την Ελλάδα κεντρικό αντικείμενο της σκέψης του. 

Μετά την πανεπιστημιακή του θητεία στη Γαλλία επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, στα μέσα της δεκαετίας του 1970, και αφοσιώθηκε στο συγγραφικό και διδακτικό του έργο. Η επιστροφή του δεν υπήρξε απλώς ένας γεωγραφικός επαναπατρισμός. Ήταν η αρχή μιας μακράς αναμέτρησης με τον τόπο του. Ο Ράμφος δεν στράφηκε στην Ελλάδα για να την εξιδανικεύσει, ούτε για να αναπαυθεί μέσα στη λάμψη του παρελθόντος της. Την πλησίασε ως ένα ζωντανό, αντιφατικό ψυχικό και ιστορικό γεγονός: ως μια χώρα με αμύθητη πολιτισμική κληρονομιά, αλλά και με επίμονη δυσκολία να μετατρέψει αυτή την κληρονομιά σε δημιουργική δύναμη του παρόντος.

Η Ελλάδα ως πρόβλημα αυτογνωσίας

Είναι γεγονός ότι στο επίκεντρο του έργου του βρέθηκε η παθογένεια της νεοελληνικής ταυτότητας. Προσπάθησε να κατανοήσει γιατί οι σύγχρονοι Έλληνες δυσκολεύονται να συγκροτήσουν ένα λειτουργικό ευρωπαϊκό κράτος, να εμπιστευτούν τους θεσμούς και να παρέμβουν δημιουργικά στην ιστορία. 

Η οικογένεια, η εντοπιότητα, η παρέα και η παλιά κοινότητα υπήρξαν, σύμφωνα με την ανάλυσή του, ισχυροί πυρήνες ασφάλειας και αλληλεγγύης. Ταυτόχρονα, όμως, μπορούσαν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στην ενηλικίωση του ατόμου και στη διαμόρφωση μιας αληθινής πολιτικής συνείδησης. Όταν ο πολίτης εμπιστεύεται μόνο τους «δικούς του» και αντιμετωπίζει τους απρόσωπους κανόνες ως ξένους ή εχθρικούς, το κράτος δεν γίνεται κοινή υπόθεση. Μετατρέπεται σε μηχανισμό προς παράκαμψη ή εκμετάλλευση.

Για τον Ράμφο, επομένως, η αδυναμία των θεσμών δεν ήταν ανεξάρτητη από την ψυχική συγκρότηση της κοινωνίας. Δεν μπορούσαμε να ζητούμε μόνο καλύτερους νόμους και αποτελεσματικότερες κυβερνήσεις, χωρίς να εξετάζουμε τη δική μας στάση απέναντι στον νόμο, στον δημόσιο χώρο και στην ευθύνη. Επέμενε ότι η αλλαγή δεν θα έρθει αποκλειστικά «από πάνω» ή «από κάτω», αλλά από παντού: από πολιτικές πράξεις, θεσμικές μεταρρυθμίσεις και, ταυτόχρονα, από μια διαφορετική στάση ζωής.

Ο Ράμφος μιλούσε συχνά για την έλλειψη εμπιστοσύνης, την επιθετικότητα και την υπονόμευση των κοινών κανόνων ως στοιχεία μιας κοινωνίας με ισχυρές παρανοϊκές τάσεις, χωρίς να εννοεί ότι οι άνθρωποι είναι συλλήβδην παράφρονες. Περιέγραφε μια κοινωνική συνθήκη μέσα στην οποία οι εσωτερικές συγκρούσεις προβάλλονται διαρκώς στους άλλους και η ευθύνη μετατίθεται σε κάποιον εξωτερικό ένοχο. Πίστευε ότι η αυτογνωσία αρχίζει ακριβώς όταν παύουμε να φορτώνουμε τα πάντα στους άλλους. 

Η παράδοση ως δύναμη του μέλλοντος

Ο Ράμφος αναζήτησε στην αρχαιοελληνική και τη βυζαντινή παράδοση τα υλικά μιας νέας πνευματικής σύνθεσης. Δεν αντιμετώπιζε την παράδοση σαν ακίνητο μνημείο αλλά ούτε και σαν ασφαλές καταφύγιο από τις απαιτήσεις της εποχής. Θεωρούσε ότι το ένδοξο παρελθόν, όταν γίνεται αντικείμενο αυτάρεσκης λατρείας, μπορεί να μετατραπεί σε άλλοθι για την αδράνεια του παρόντος. 

Το πραγματικό στοίχημα ήταν να μεταφερθεί ο πλούτος του παρελθόντος στο μέλλον: να συνομιλήσουν η φιλοσοφική λογική, η πατερική εμπειρία, η πολιτική ελευθερία και η σύγχρονη ατομικότητα. Γι’ αυτό η βιβλιογραφία του απλώνεται σε ένα εξαιρετικά ευρύ πεδίο. Έγραψε για τον μαρξισμό, την οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού και τη σχέση της νεότερης πνευματικής δημιουργίας με την ελληνορθόδοξη παράδοση.

Μελέτησε τον Πλάτωνα (Φιλοσοφία Ποιητική), τον Αριστοτέλη (Μίμησις εναντίον μορφής), τον Οιδίποδα Τύραννο (Το αίνιγμα και η μοίρα), τους ασκητές της ερήμου (Πελεκάνοι ερημικοί). Στη συλλογή άρθρων και δοκιμίων «Μια καλοκαιρινή ευτυχία τρίζει», αλλά και σε μεταγενέστερα έργα όπως «Το αδιανόητο τίποτα», «Η λογική της παράνοιας» και «Υπάρχεις σαν μοίρα», αποτυπώνεται η ευρύτητα μιας σκέψης που κινούνταν διαρκώς ανάμεσα στην ιστορία, την ψυχή, την πολιτική και τη μεταφυσική.

Η παιδεία ως άσκηση ελευθερίας

Η παιδεία δεν ήταν γι’ αυτόν απλή συσσώρευση γνώσεων, ούτε μηχανισμός κοινωνικής συμμόρφωσης. Ήταν καλλιέργεια κρίσης, άσκηση ελευθερίας και ανάληψη ευθύνης. Η φιλοσοφία δεν έπρεπε να προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά να ανοίγει χώρο για ερωτήσεις που μετακινούν τον άνθρωπο από τις βεβαιότητές του.

Ο ίδιος είχε παρατηρήσει ότι στην Ελλάδα η φιλοσοφία συχνά θεωρείται ενασχόληση δεύτερης κατηγορίας, επειδή δεν έχουμε αρκετή εμπιστοσύνη στη σκέψη. Για εκείνον, όμως, δεν επρόκειτο για μια πολυτέλεια αποκομμένη από την καθημερινή ζωή. Η φιλοσοφία ήταν ένας τρόπος να εξετάζουμε τι κρύβεται πίσω από τις πράξεις και τα αισθήματά μας, να δοκιμάζουμε τις βεβαιότητές μας και να διατηρούμε ανοιχτή τη δυνατότητα της αλλαγής.

Αλήθεια, ελευθερία και αγάπη

Ο Ράμφος δεν φοβόταν τις μεγάλες λέξεις, επειδή δεν τις χρησιμοποιούσε «ελαφρά τη καρδία». Τις υπέβαλλε σε διαρκή δοκιμασία: αλήθεια, ελευθερία, δικαιοσύνη, αγάπη, ευθύνη, Θεός. Η αλήθεια δεν ήταν γι’ αυτόν ένα ακίνητο κτήμα που επιτρέπει στον κάτοχό του να αναπαύεται μέσα στη βεβαιότητα. Η αλήθεια απαιτεί αναζήτηση, αλλά και ευθύνη. 

Ανάλογα σκεφτόταν την ελευθερία, την οποία τοποθετούσε στον πυρήνα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η δικαιοσύνη μπορεί να προσδιοριστεί αυθαίρετα από διαφορετικά καθεστώτα· η ελευθερία, όμως, αποτελεί την προϋπόθεση για να μπορεί ο άνθρωπος να αναμετρηθεί πραγματικά με το δίκαιο. Η δουλειά του φιλοσόφου, πίστευε, είναι να αναδεικνύει την τιμή του ανθρώπου κι όχι να προσαρμόζει τη σκέψη του στις ανάγκες τις εκάστοτε εξουσίας. 

Σημαντική ήταν και η θέση της αγάπης στο έργο του. Όχι ως κτητική επιθυμία ή συναισθηματική συγχώνευση, αλλά ως ζωτικό ενδιαφέρον για το καλό του άλλου. Μια αγάπη που διατηρεί τις αναγκαίες αποστάσεις, που δεν φυλακίζει και δεν απαιτεί συμμόρφωση. Σε μια κοινωνία που συχνά δυσκολεύεται να επιτρέψει στους νέους να ανοίξουν τα φτερά τους, η αγάπη όφειλε να γίνει δύναμη απελευθέρωσης και όχι δεσμός εξάρτησης.

Το «αλλιώς» ως στάση ζωής

«Ο Θεός είναι η δίψα σου για το αλλιώς», είχε πει. Ο Θεός δεν παρουσιαζόταν ως ένα ακόμη αντικείμενο του κόσμου, αλλά ως η απόλυτη ετερότητα που γεννά στον άνθρωπο την επιθυμία να γίνει διαφορετικός.

Το «αλλιώς» δεν ήταν άρνηση της πραγματικότητας. Ήταν η δυνατότητα της υπέρβασης: η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος δεν εξαντλείται σε αυτό που ήδη είναι και ότι μια κοινωνία δεν καταδικάζεται αιώνια στις αδυναμίες της. Η αλλαγή, ωστόσο, δεν μπορούσε να προκύψει από μια αφηρημένη επιθυμία. Προϋπέθετε αυτογνωσία, εσωτερική μετακίνηση και ευθύνη. Αυτό το αίτημα διαπέρασε όλο το έργο του. Η σκέψη του δεν υποσχόταν μια εύκολη λύτρωση. Ζητούσε το δύσκολο πέρασμα από την εξάρτηση στην ελευθερία και από την καταγγελία του άλλου στην ανάληψη της δικής μας ευθύνης. Ίσως, τελικά, ολόκληρη η πνευματική του παρακαταθήκη να συνοψίζεται σε αυτή την απλή και βαθιά προτροπή: «Ό,τι ζητώ στη ζωή μου είναι να γίνω αλλιώτικος άνθρωπος».

Πηγή: skai.gr

Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.