Ψηφιακή Ταυτότητα, Παγκόσμια Ατζέντα, Χαμένη Ελευθερία;
Αυτό που με προβληματίζει βαθιά τα τελευταία χρόνια είναι η κατεύθυνση προς την οποία φαίνεται να οδηγείται σταδιακά η κοινωνία μας. Δεν υποστηρίζω ότι γνωρίζω κάποιο κρυφό σχέδιο ούτε ότι μπορώ να προβλέψω με βεβαιότητα τι θα συμβεί σε δέκα ή είκοσι χρόνια. Όμως βλέπω μια σειρά από εξελίξεις οι οποίες, όταν εξετάζονται συνολικά και όχι μεμονωμένα, δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για το μέλλον της ελευθερίας και της αυτονομίας του πολίτη.
Η ψηφιοποίηση της ζωής μας προχωρά συνεχώς. Η ψηφιακή ταυτότητα, ο προσωπικός αριθμός, οι ηλεκτρονικές συναλλαγές και η συζήτηση για το ψηφιακό ευρώ δεν αποτελούν πλέον σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Είναι υπαρκτές πολιτικές και τεχνολογικές εξελίξεις. Το ερώτημα που θέτω δεν είναι αν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή. Το ερώτημα είναι ποιος θα ελέγχει αυτή την τεχνολογία, ποια δικαιώματα θα έχει ο πολίτης και τι θα συμβεί εάν κάποια στιγμή η πρόσβαση ενός ανθρώπου στο οικονομικό ή κοινωνικό σύστημα εξαρτάται ολοκληρωτικά από μια ψηφιακή ταυτότητα.
Σήμερα μπορεί να μας λένε ότι όλα αυτά γίνονται για την ευκολία, την ασφάλεια, την καταπολέμηση της απάτης και τον εκσυγχρονισμό. Και μπορεί πράγματι να υπάρχουν πραγματικά οφέλη. Όμως η ιστορία μάς διδάσκει ότι δεν αρκεί να εξετάζουμε μόνο το πώς ξεκινά ένα σύστημα. Πρέπει να σκεφτόμαστε και το πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στο μέλλον από μια διαφορετική κυβέρνηση, έναν διαφορετικό θεσμό ή ανθρώπους που θα έχουν πολύ μεγαλύτερη εξουσία από αυτή που φανταζόμαστε σήμερα.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο θεωρώ απαραίτητες τις ισχυρές δικλίδες ασφαλείας. Η ψηφιακή ταυτότητα δεν πρέπει ποτέ να μετατραπεί σε μηχανισμό κοινωνικού ελέγχου. Η ψηφιακή οικονομία δεν πρέπει να σημαίνει ότι ο πολίτης χάνει τη δυνατότητα να πραγματοποιεί βασικές συναλλαγές χωρίς να εξαρτάται από ένα ενιαίο ψηφιακό σύστημα. Και η τεχνολογία δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί ώστε να μπορεί κάποιος κεντρικός φορέας να αποκλείσει έναν άνθρωπο από την οικονομική και κοινωνική ζωή με το πάτημα ενός κουμπιού.
Με προβληματίζει επίσης η σταδιακή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται η γεωργία, η κτηνοτροφία και η διατροφή. Δεν έχω αντίρρηση στην επιστημονική έρευνα ούτε στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών και νέων μορφών διατροφής. Ανησυχώ όμως όταν η τεχνολογική και οικονομική εξέλιξη παρουσιάζεται σαν μονόδρομος και όταν ο παραδοσιακός παραγωγός αισθάνεται ότι σταδιακά περιορίζεται η δυνατότητά του να επιβιώσει.
Το ίδιο ισχύει και για το οικονομικό σύστημα. Δεν πιστεύω ότι κάθε τι που προέρχεται από τη Δύση είναι κακό, ούτε ότι κάθε τι που εφαρμόζεται στην Κίνα είναι καλό. Η Κίνα έχει πετύχει σημαντικά πράγματα σε ορισμένους τομείς και αξίζει να εξετάζουμε τι λειτουργεί εκεί. Από την άλλη πλευρά, δεν θέλω μια κοινωνία στην οποία η οικονομική αποτελεσματικότητα θα θεωρείται σημαντικότερη από την ατομική ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο είναι η συγκέντρωση δύναμης. Όταν η οικονομική δύναμη, η τεχνολογία, τα προσωπικά δεδομένα, οι ψηφιακές ταυτότητες και οι υποδομές πληρωμών συγκεντρώνονται σε ολοένα λιγότερα χέρια, τότε δημιουργείται ένας κίνδυνος που δεν πρέπει να αγνοούμε. Δεν χρειάζεται να πιστεύει κανείς σε κάποια μυστική συνωμοσία για να καταλάβει ότι η υπερβολική συγκέντρωση εξουσίας μπορεί να γίνει επικίνδυνη.
Και εδώ βρίσκεται η δική μου δυσπιστία απέναντι σε ένα μέρος του δυτικού οικονομικού και πολιτικού συστήματος. Δεν αμφισβητώ τη δημοκρατία ως ιδέα. Αντίθετα, πιστεύω ότι η δημοκρατία χρειάζεται περισσότερη ουσία και περισσότερη συμμετοχή των πολιτών. Αυτό που φοβάμαι είναι η απληστία, η συγκέντρωση πλούτου και η επιδίωξη ολοένα μεγαλύτερου ελέγχου από ισχυρούς οικονομικούς και θεσμικούς παράγοντες.
Δεν θέλω να αντικαταστήσουμε ένα σύστημα με ένα άλλο απλώς επειδή το δεύτερο φαίνεται αποτελεσματικότερο. Θέλω μια κοινωνία στην οποία η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος την τεχνολογία.
Θέλω να μπορώ να έχω ψηφιακή ταυτότητα χωρίς να χάνω την πραγματική μου ταυτότητα ως ελεύθερος πολίτης. Θέλω ψηφιακές πληρωμές χωρίς να εξαφανίζονται οι εναλλακτικές. Θέλω σύγχρονη γεωργία χωρίς να εξαφανίζεται ο αγρότης. Θέλω επιστημονική πρόοδο χωρίς να αντιμετωπίζεται ο άνθρωπος απλώς ως καταναλωτής και αριθμός.
Και κυρίως, θέλω οι μεγάλες αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή όλων μας να λαμβάνονται με διαφάνεια, δημοκρατικό έλεγχο και ουσιαστική ενημέρωση των πολιτών.
Ίσως κάποιες από τις ανησυχίες μου να αποδειχθούν υπερβολικές. Ίσως κάποιες εξελίξεις να έχουν τελικά πολύ περισσότερα οφέλη από όσα φοβάμαι σήμερα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να περιμένουμε μέχρι να εφαρμοστούν όλα για να κάνουμε τις ερωτήσεις μας.
Γιατί όταν πρόκειται για την ελευθερία του ανθρώπου, το σωστό ερώτημα δεν είναι μόνο «τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία;». Είναι και «τι πρέπει να επιτρέψουμε στην τεχνολογία να κάνει σε εμάς;».
Εκεί πιστεύω ότι πρέπει να βρίσκεται η ουσία της δημοκρατικής συζήτησης.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΛΟΥΣΗΣ 25 – 09 -2026
