18 0κτώβρη 1981: «ΠΑΣΟΚ, ωραία χρόνια»;

Η εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ στις 18 Οκτώβρη 1981, με ποσοστό 48,1% και 172 έδρες, αποτέλεσε τομή στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Ένα κόμμα επαγγελόμενο την κοινωνική αλλαγή, την εθνική ανεξαρτησία και την αμφισβήτηση της πολιτικής και οικονομικής εξάρτησης, ανέλαβε για πρώτη φορά τη διακυβέρνηση της χώρας.

Το πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ, το περίφημο «Συμβόλαιο με τον λαό», αλλά και κομματικά κείμενα και τοποθετήσεις του Αντρέα Παπανδρέου, περιλάμβαναν ριζοσπαστικές προτάσεις για την οικονομία, την κοινωνική και την εξωτερική πολιτική. Αξίζει να θυμηθούμε τις θέσεις αυτές, όχι για να τις συγκρίνουμε με την κυβερνητική πρακτική του ΠΑΣΟΚ, όλοι γνωρίζουμε πως στην πλειοψηφία τους δεν έγιναν πράξη, αλλά για να εκτιμήσουμε την ορθότητά τους με το πλεονέκτημα της χρονικής απόστασης μισού αιώνα. Να εκτιμήσουμε αν οι θέσεις «δικαιώθηκαν» και – κυρίως – αν είναι σήμερα επίκαιρες!

Εξωτερική πολιτική: «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο»

Πριν από τις εκλογές του 1981, το ΠΑΣΟΚ αμφισβητούσε τη συμμετοχή της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ και την εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» συμπύκνωνε την αντίληψη ότι οι δύο οργανισμοί αποτελούσαν διαφορετικές όψεις ενός δυτικού συστήματος επιρροής. Παράλληλα, η θέση «Έξω οι βάσεις του θανάτου» εξέφραζε τη δέσμευση για απομάκρυνση των αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων.

Ο Α. Παπανδρέου στις 4 Οκτώβρη 1981 διακήρυξε από το Ηράκλειο πως δεν υπάρχει θέση για τις ξένες βάσεις και δεσμευόταν να απομακρύνει τις πυρηνικές κεφαλές και να αρχίσει διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ για χρονοδιάγραμμα απομάκρυνσης των βάσεων. Έθεσε σειρά από ερωτήματα στον πρωθυπουργό και αρχηγό της ΝΔ κ. Ράλλη, όπως: Γιατί επέστρεψε στο ΝΑΤΟ ενώ κανείς από τους λόγους που είχαν επιβάλλει την αποχώρηση δεν είχε εκλείψει; Πώς προστατεύεται διά του ΝΑΤΟ η εθνική ακεραιότητα, αφού το ΝΑΤΟ δεν εγγυάται την ασφάλεια των συνόρων μας από την Ανατολή; Πριν 45 χρόνια…

Στις 22 Νοέμβρη 1981, ως πρωθυπουργός πλέον, ο Α. Παπανδρέου παρουσίασε στη Βουλή τις προγραμματικές θέσεις όπου επανέλαβε τις δεσμεύσεις για τις αμερικανικές βάσεις και τα πυρηνικά όπλα. Τον Δεκέμβρη του 1981 δήλωσε στο ΝΑΤΟ ότι η Ελλάδα προχωρούσε σε «μερική αναστολή» συμμαχικών δεσμεύσεων, επιδίωκε την επαναδιαπραγμάτευση της συμμετοχής και την εξασφάλιση εγγυήσεων για την προστασία από την Τουρκία.

Αντίστοιχη διαδρομή ακολούθησαν οι θέσεις του ΠΑΣΟΚ για την ΕΟΚ. Σε κομματικό κείμενο του 1977 η ΕΟΚ χαρακτηρίζεται ως μηχανισμός οικονομικής εξάρτησης με τη διατύπωση «Η ΕΟΚ είναι η οικονομική πλευρά του ΝΑΤΟ». Στο ίδιο κείμενο η ένταξη παρουσιαζόταν ως παράγοντας που θα διαιώνιζε «τον περιφερειακό, δορυφορικό χαρακτήρα της χώρας μας». Τονιζόταν ότι η Ελλάδα θα παρέμενε οικονομικά εξαρτημένη από τα ισχυρότερα κράτη της Κοινότητας, με περιορισμένες δυνατότητες αυτόνομου σχεδιασμού της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξής της.

Στον τομέα της βιομηχανίας δεν θα υπήρχε προστασία των ελληνικών επιχειρήσεων από τον ανταγωνισμό των ισχυρότερων ευρωπαϊκών οικονομιών όπως και στο ζήτημα των επιπτώσεων στον αγροτικό πληθυσμό. Αντίθετα, ο εθνικός σχεδιασμός θα επέτρεπε τη διατήρηση της δυνατότητας ελέγχου εισαγωγών και κινήσεων κεφαλαίων. Η πολιτική επιλογή του ΠΑΣΟΚ ήταν μια ειδική σχέση συνεργασίας αντί της πλήρους ένταξης που προωθούσε η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας.

Η Ελλάδα έγινε επίσημα μέλος των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων την 1η Γενάρη 1981. Μετά τον Οκτώβρη του 1981 το ΠΑΣΟΚ συνέχισε να αμφισβητεί τους όρους συμμετοχής της Ελλάδας και τον Νοέμβρη επανέφερε την πρόταση δημοψηφίσματος με εναλλακτικές την πλήρη συμμετοχή ή ένα ειδικό καθεστώς. Δεν προχώρησε σε αποχώρηση, αντίθετα, περιορίστηκε να επιδιώκει ευνοϊκότερους όρους εφαρμογής των κοινοτικών πολιτικών και μεγαλύτερη δυνατότητα προστασίας των ελληνικών παραγωγικών κλάδων.

Το Μεσανατολικό και η παλαιστινιακή υπόθεση

Η στάση του ΠΑΣΟΚ στο Μεσανατολικό αποτελούσε σημαντικό στοιχείο της αντιιμπεριαλιστικής του ταυτότητας. Το κομματικό κείμενο «Το ΠΑΣΟΚ στον διεθνή χώρο» του 1977 χαρακτήριζε το Ισραήλ «αιχμή της αμερικάνικης παρουσίας στο μεσανατολικό χώρο». Αντίστοιχα, το παλαιστινιακό κίνημα παρουσιαζόταν ως δύναμη που αμφισβητούσε την αμερικανική επιρροή και υποσηριζόταν το δικαίωμα των Παλαιστινίων στην αυτοδιάθεση και στη δημιουργία κράτους. Σε συνέντευξη στο ABC, στις 26 Οκτώβρη 1981, ο Παπανδρέου δήλωσε: «Όπως το Ισραήλ έχει δικαίωμα να διαθέτει δικό του κράτος, έτσι και ο παλαιστινιακός λαός».

Μετά την εκλογική νίκη, πάρθηκαν διπλωματικές πρωτοβουλίες. Τον Δεκέμβρη του 1981, η κυβέρνηση αναβάθμισε το γραφείο της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ) στην Αθήνα σε διπλωματική αντιπροσωπεία και αναγνώρισε την ΟΑΠ ως εκπρόσωπο του παλαιστινιακού λαού. Παράλληλα, διατήρησε τις σχέσεις της Ελλάδας με το Ισραήλ.

Οικονομία: «κοινωνικοποίηση» και «προβληματικές»

Το ΠΑΣΟΚ υποσχόταν αναδιανομή του εισοδήματος, προστασία των αγροτών και περιορισμό των μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων. Κεντρική έννοια ήταν η «κοινωνικοποίηση» στρατηγικών επιχειρήσεων, ως εναλλακτική τόσο στην ανεξέλεγκτη λειτουργία της αγοράς όσο και στην αντίληψη της εθνικοποίησης.

Ο οικονομικός σύμβουλος του ΠΑΣΟΚ Γ. Βάρφης εξηγούσε πως «Η κοινωνικοποίηση δεν θα είναι μια άκαμπτη πολιτική» και σήμαινε μεγαλύτερη συμμετοχή των εργαζομένων στις επιχειρήσεις, μεγαλύτερες αρμοδιότητες των τοπικών αρχών για ζητήματα όπως η ρύπανση και κρατικό καθορισμό επιπέδων παραγωγής. Ως κλάδους που θα μπορούσαν να υπαχθούν ανέφερε τα λιπάσματα, τη ναυπηγική, τις αμυντικές βιομηχανίες και την εξόρυξη ορυκτών, όπως ο βωξίτης.

Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, την πρώτη τετραετία, ενίσχυσε τον κρατικό ρόλο στην οικονομία, παρενέβη σε προβληματικές επιχειρήσεις και προώθησε πολιτικές στήριξης των μισθωτών και των χαμηλότερων εισοδηματικών στρωμάτων με σημαντικές αυξήσεις των μισθών και των συντάξεων. Το 1982 καθιέρωσε την Αυτόματη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή (ΑΤΑ), επιδιώκοντας να προστατεύσει τους μισθούς από τον πληθωρισμό. Παράλληλα, διεύρυνε κοινωνικές παροχές και ενίσχυσε την παρέμβαση του κράτους σε κρίσιμους τομείς.

Υγεία: ΕΣΥ, κάτι μας θυμίζει

Ο τομέας της υγείας στο πρόγραμμα του 1981 ήταν ιδιαίτερα επεξεργασμένος. Yποστήριζε ότι η περίθαλψη αποτελεί κοινωνικό δικαίωμα και όχι υπηρεσία που εξαρτάται από την οικονομική δυνατότητα του πολίτη. Σε ομιλία του στα Ιωάννινα ο Α. Παπανδρέου ανέφερε: «Κάθε Έλληνας δικαιούται να έχει την ίδια ιατρική μέριμνα και περίθαλψη. Μπροστά στην υγεία, στη ζωή και το θάνατο είμαστε όλοι ίσοι».

Στόχος το δημόσιο σύστημα υγείας, η αποκέντρωση και ανάπτυξη της πρωτοβάθμιας φροντίδας, με κέντρα υγείας και περιφερειακή οργάνωση, η συμμετοχή των εργαζομένων στη λειτουργία του συστήματος και η πλήρης και αποκλειστική απασχόληση των γιατρών στο δημόσιο σύστημα, ώστε να περιορίζεται η σύγκρουση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής άσκησης της ιατρικής. Εφαρμογή αυτών των θέσεων ήταν ο Νόμος 1397/1983, με τον οποίο θεσπίστηκε το Εθνικό Σύστημα Υγείας (ΕΣΥ).

Παιδεία: αλλαγή με ημίμετρα…δεν γίνεται!

Το πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ στηριζόταν στην επιδίωξη εκδημοκρατισμού της εκπαίδευσης, διεύρυνσης των ευκαιριών πρόσβασης, αναδιοργάνωσης της διοίκησης των σχολείων και των Πανεπιστημίων. Διακήρυττε πως θα περιορίσει τις κοινωνικές ανισότητες και επαγγελόταν την κατάργηση της ιδιωτικής εκπαίδευσης όπως και των πανελλαδικών εξετάσεων για τα ΑΕΙ, την εξάλειψη της παραπαιδείας και αναχρονιστικών θεσμών, όπως του σχολικού επιθεωρητή.

Ορισμένες από τις δεσμεύσεις υλοποιήθηκαν: Το 1982 καθιερώθηκε το μονοτονικό σύστημα, ο Νόμος 1268/1982 αναδιοργάνωσε τη δομή και τη διοίκηση των Πανεπιστημίων, ενισχύοντας τη συμμετοχή των μελών της πανεπιστημιακής κοινότητας. Το 1983 θεσπίστηκε το πλαίσιο λειτουργίας των Τεχνολογικών Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων, ενώ ο Νόμος 1566/1985 αναμόρφωσε τη δομή και τη λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Παράλληλα, η αντικατάσταση του θεσμού του επιθεωρητή από τον σχολικό σύμβουλο αποτέλεσε σημαντική αλλαγή.

Οι εξετάσεις για την εισαγωγή στα Πανεπιστήμια δεν καταργήθηκαν ενώ η παραπαιδεία και οι κοινωνικές ανισότητες παρέμειναν. Σε συνέντευξή του, ο υφυπουργός Π. Μώραλης εξηγούσε ότι το κόμμα εξακολουθούσε να θεωρεί την κατάργηση της ιδιωτικής εκπάιδευσης επιθυμητό στόχο, αλλά οι συνθήκες δεν επέτρεπαν την υλοποίησή του! Αυτές οι συνθήκες…

Οικογενειακό δίκαιο: ο αγώνας, σε σημαντικό βαθμό, δικαιώθηκε

Κεντρικός στόχος του προγράμματος ήταν η νομική ισότητα ανδρών και γυναικών και η κατάργηση θεσμών που διατηρούσαν την οικονομική και κοινωνική εξάρτηση της γυναίκας. Τους στόχους αυτούς έθεσε το 1981 ο Ανδρέας Παπανδρέου σε συνέντευξη στην κομματική εφημερίδα «Εξόρμηση» για το «γυναικείο ζήτημα», υποστήριζοντας ότι η τυπική πολιτική ισότητα δεν αρκούσε, εφόσον η γυναίκα παρέμενε σε μειονεκτική θέση στην οικογένεια, στην εργασία, στην οικονομική ζωή.

Προχώρησε σε μια σειρά νομοθετικών παρεμβάσεων, με σημαντικότερη τον Νόμο 1329/1983, ο οποίος αναμόρφωσε βασικές διατάξεις του Αστικού Κώδικα. Ο πολιτικός γάμος θεσπίστηκε με τον Νόμο 1250/1982, πριν από την ολοκλήρωση της συνολικής μεταρρύθμισης του οικογενειακού δικαίου το 1983.

Τελικά …ποιος δικαιώθηκε;

Υπήρχαν και πολλοί άλλοι τομείς και παρεμβάσεις, όπως η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, δεν υπάρχει χώρος να αναφερθούν όλα. Στο ερώτημα «ποιος δικαιώθηκε», σίγουρα όχι ο «αγώνας» καθώς το μεγαλύτερο κομμάτι των προγραμματικών εξαγγελιών, που αποτελούσαν και ώριμα αιτήματα της κοινωνίας, δεν έγιναν πράξη. Παρόλα αυτά αξίζει να επισημάνουμε πως και τα ελάχιστα που έγιναν πράξη αρκούσαν για να θεωρηθεί η πρώτη τετραετία του ΠΑΣΟΚ μεγάλη ανάσα για την κοινωνία και να δημιουργήσει τον μύθο που έφτασε ως τις ημέρες μας και έγινε ατάκα σε τηλεοπτικές σειρές: «ΠΑΣΟΚ… ωραία χρόνια»!

Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν αφορά τα όποια θετικά έγιναν αλλά αυτά που δεν έγιναν. Το σύνολο των συστημικών πολιτικών δυνάμεων και ΜΜΕ, με πρώτο το σημερινό ΠΑΣΟΚ, αποφεύγει να αξιολογήσει την ορθότητα των θέσεων, ξεμπερδεύει μαζί τους με τον χαρακτηρισμό «ανεδαφικές» και την ειρωνεία για την εγκατάλειψή τους. Κι όμως, 45 χρόνια μετά, επιμένουν να είναι επίκαιρες.

Υπάρχει σήμερα κάποιος που θα αρνηθεί τη σχέση συγκοινωνούντων δοχείων μεταξύ ΝΑΤΟ και ΕΕ; Που θα υποστηρίξει πως η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και η παρουσία των βάσεων εξασφαλίζουν τα «εθνικά συμφέροντα»; Ακόμη και οι πιο ένθερμοι απολογητές επιλέγουν ως κύριο επιχείρημα την κινδυνολογία για το τί ΘΑ συνέβαινε «αν δεν συμμετείχαμε», μην έχοντας κανένα χειροπιαστό όφελος να παρουσιάσουν. Το καταπληκτικό είναι πως οι ίδιοι ζητούν συνεχώς κι άλλες θυσίες για να …προστατευτούμε από τη σύμμαχό μας στο ΝΑΤΟ!

Αντίστοιχα θα πρέπει να δούμε το θέμα της ΕΟΚ. Όπως ακριβώς ανέφεραν οι θέσεις του ΠΑΣΟΚ από το 1977, η ένταξή μας έχει οδηγήσει στην κατάρρευση του αγροτικού τομέα, στην αποβιομηχάνιση, στην μονοκαλλιέργεια του τουρισμού. Φυσικά ούτε σκέψη για εθνικό σχεδιασμό, ακόμα και για την επιδότηση του πετρελαίου θέρμανσης με λίγα λεπτά του ευρώ, απαιτείται η άδεια των χαρτογιακάδων των Βρυξελλών. Η μεγαλύτερη δικαίωση ήταν η αντιμετώπιση της Ελλάδας από την ΕΕ την περίοδο έξαρσης της οικονομικής κρίσης μετά το 2010.

Τα τραγικά γεγονότα στη Μέση Ανατολή, με επίκεντρο τη συνεχιζόμενη γενοκτονία στη Γάζα, οδηγούν αναπόφευκτα σε συγκρίσεις. Τη δεκαετία του 1980 η υλοποίηση των προγραμματικών θέσεων του ΠΑΣΟΚ ανέδειξε την Ελλάδα σε παράγοντα ειρήνης, φίλο του αραβικού κόσμου και φυσικά ασφαλές έδαφος. Εκτός από την άμεση, πρακτική ωφέλεια, το κύρος της χώρας αναβαθμίστηκε με αποκορύφωμα την καθοριστική παρουσία της στην «Πρωτοβουλία των 6». Η σύγκριση με τη χώρα – ορμητήριο φονικών επιδρομών και στρατηγικό εταίρο του Ισραήλ προκαλεί μελαγχολία.

Ακόμα μεγαλύτερη μελαγχολία προκαλεί η υπενθύμιση των επαγγελιών του ΠΑΣΟΚ στον τομέα του βιοτικού επιπέδου και του κοινωνικού κράτους. Είναι χαρακτηριστικό πως ο υπουργός «Υγείας» της Ν.Δ.,που έχει διαλύσει τις δημόσιες δομές πριμοδοτώντας ανοιχτά τον ιδιωτικό τομέα, ομνύει τυπικά στο ΕΣΥ, είναι από τους λίγους τομείς που δεν τολμά να καταγγείλει τη… «σοβιετική» αντίληψη.

«Μαζί τα φάγαμε;»

Εκτός όμως από μελαγχολία, προκαλεί και οργή η συντονισμένη προσπάθεια να αποδοθεί η συνολική αποτυχία του ΠΑΣΟΚ στις «υπερφίαλες» και «ανεδαφικές» θέσεις του, στον «αλόγιστο λαϊκισμό» του. Με τους χαρακτηρισμούς αυτούς, οι απολογητές των επιλογών που οδήγησαν στην κρίση, περιγράφουν την οικονομική ανακούφιση που έζησαν, έστω για μια τετραετία, τα λαϊκά στρώματα. Το εξέφρασε με απύθμενη χυδαιότητα ο Θ.Πάγκαλος, η πιο χαρακτηριστική φιγούρα του εκφυλισμένου ΠΑΣΟΚ, με τη φράση «μαζί τα φάγαμε». Η προσπάθεια αυτή έχει ως κύριο στόχο να ταυτίσει κάθε κοινωνική ανάγκη με τις έννοιες του «λαϊκισμού» και της «διαφθοράς». Πίσω από την καταγγελία του «λαϊκισμού», κρυβόταν και κρύβεται η επιδίωξη να ενοχοποιηθεί κάθε φιλολαϊκό μέτρο.

Σε πείσμα των συστημικών απολογητών η πραγματικότητα αποδεικνύει πως η αποτυχία του ΠΑΣΟΚ οφείλεται ακριβώς στην εγκατάλειψη των βασικών θέσεών του. Τα μέτρα ενίσχυσης του κοινωνικού κράτους και του εισοδήματος των εργαζομένων δεν ήταν αυτά που «κατέστρεψαν» την Ελλάδα. Ο συμβιβασμός με το μεγάλο κεφάλαιο και η γέννηση «νέων τζακιών» (Κοσκωτάς), η υπαναχώρηση στο ζήτημα της συμμετοχής στο ΝΑΤΟ και των αμυντικών εξοπλισμών, η υποταγή στις καταστροφικές εντολές της ΕΟΚ, η συνέχιση κι ο «εκσυγχρονισμός» των πελατειακών σχέσεων και η αλλοτρίωση των συνειδήσεων, η απουσία εργατικού ελέγχου και πολλά άλλα που ήταν σε αντίθεση με το «συμβόλαιο», ήταν οι αιτίες.

Σήμερα, το ΠΑΣΟΚ της περιόδου πριν από το 1981 αλλά και άλλα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα εκείνης της εποχής θα χαρακτηρίζονταν «αριστερίστικα», στην καλύτερη περίπτωση, ή «τρομοκρατικές οργανώσεις» στη χειρότερη. Θα κατηγορούνταν για «ναρκεμπόριο» και ηγέτες όπως ο Παπανδρέου ή ο Πάλμε θα κινδύνευαν να απαχθούν από τους παγκόσμιους πειρατές και στη θέση τους να φυτεύονταν οι αντίστοιχοι «Σημίτηδες». Από την άλλη, δεν μπορεί κανείς να μην παρατηρήσει πως όλα αυτά τα κόμματα, σε όλον τον κόσμο και με τς ιδιαιτερότητές τους, ακολούθησαν την ίδια πορεία εκφυλισμού και ενσωμάτωσης. Δεν μπορεί λοιπόν να ελπίζει κανείς πως κάνοντας τις ίδιες επιλογές, θα έχει διαφορετικά αποτελέσματα.

Αν κάτι πρέπει να μείνει από την τεράστια και πρωτότυπη (για την Ελλάδα) εμπειρία του ΠΑΣΟΚ είναι πως, και στις νέες συνθήκες, τα βασικά αιτήματα που αφορούν την ίδια την ύπαρξη της κοινωνίας δεν έχουν αλλάξει. Θα έπρεπε να αποτελούν και σήμερα τον πυρήνα μιας πολιτικής πρότασης που δεν θα υποτάσσεται σε αυτό που το σύστημα χαρακτηρίζει «εφικτό» αλλά ούτε και θα στέκεται σε μια άκρη διαπιστώνοντας τα αρνητικά και επαγγελόμενη μια κοινωνική «Δευτέρα Παρουσία».

Όσο δεν συγκροτείται το μέτωπο που με αυτά τα καύσιμα θα γίνει η ατμομηχανή της κοινωνίας, θα παρακολουθούμε τους πολιτικούς «αντιπάλους» να διαγκωνίζονται στο ποιος θα δώσει τα καλύτερα διαπιστευτήρια στα μεγάλα «τζάκια» και θα προωθεί διεθνείς «στρατηγικές σχέσεις» που οδηγούν στον όλεθρο.

(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)