Η Ελλάδα μέσα στους αιώνες: Ιστορία, σύνορα, δικαιοσύνη και το δικαίωμα των λαών
Η Ελλάδα μέσα στους αιώνες: Ιστορία, σύνορα, δικαιοσύνη και το δικαίωμα των λαών
Η Ελλάδα δεν είναι απλώς μια χώρα πάνω στον χάρτη. Είναι ένας τόπος με ιστορία χιλιάδων ετών, με πολιτισμό που επηρέασε βαθιά την ανθρωπότητα, με γλώσσα που διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες και με έναν λαό που γνώρισε την ακμή, την υποδούλωση, τους αγώνες, τις θυσίες και την αναγέννηση.
Ο ελληνισμός, σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, αναπτύχθηκε πολύ πέρα από τα σημερινά σύνορα του ελληνικού κράτους. Από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο έως τη Θράκη, την Κωνσταντινούπολη, την Ήπειρο και τη Μεσόγειο, ελληνικές κοινότητες δημιούργησαν πόλεις, ανέπτυξαν το εμπόριο, τα γράμματα και τις τέχνες και διαμόρφωσαν μια μακραίωνη πολιτιστική παρουσία.
Ωστόσο, η ιστορία δεν γράφεται μόνο από τους λαούς. Γράφεται πολλές φορές και μέσα από τις αποφάσεις των ισχυρών, τις πολεμικές συγκρούσεις, τις διπλωματικές συμφωνίες και τις γεωπολιτικές επιδιώξεις. Και εδώ γεννάται ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο συχνά η τύχη των λαών καθορίστηκε όχι από τη δική τους βούληση, αλλά από τα συμφέροντα των ισχυρότερων κρατών;
Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 αποτελεί μία από τις τραγικότερες σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ο ξεριζωμός εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων, η καταστροφή κοινοτήτων με μακραίωνη παρουσία και η προσφυγιά άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη. Με τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 διαμορφώθηκε ένα νέο εδαφικό και πολιτικό πλαίσιο, ενώ η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών είχε οδυνηρές συνέπειες για τους ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες.
Ανάλογα ιστορικά ερωτήματα γεννά και η πορεία της Βόρειας Ηπείρου, καθώς και η τύχη ελληνικών κοινοτήτων σε περιοχές που βρέθηκαν εκτός των συνόρων του ελληνικού κράτους. Τα σύνορα της Βαλκανικής διαμορφώθηκαν μέσα από πολέμους, διεθνείς συνθήκες και διπλωματικές διαπραγματεύσεις, στις οποίες η ισορροπία δυνάμεων έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Οι ελληνικοί πληθυσμοί που παρέμειναν έξω από την Ελλάδα δεν έπαψαν, γι’ αυτόν τον λόγο, να αποτελούν μέρος της ιστορικής και πολιτιστικής μνήμης του ελληνισμού.
Δεν μπορούμε, όμως, να εξετάζουμε αυτή την ιστορία σαν να επρόκειτο για μία ενιαία και αδιάκοπη διαδικασία διαμελισμού με κοινό σχέδιο. Κάθε περίπτωση έχει τις δικές της συνθήκες, τις δικές της συνθήκες πολέμου και ειρήνης, τις δικές της διεθνείς συμφωνίες και τις δικές της ευθύνες. Η ιστορική αλήθεια απαιτεί να εξετάζουμε τα γεγονότα με ακρίβεια, χωρίς να υποτιμούμε ούτε τον πόνο των ανθρώπων ούτε την πολυπλοκότητα των αποφάσεων.
Το ουσιαστικό ζήτημα, ωστόσο, παραμένει: ποιο δικαίωμα έχει οποιαδήποτε μεγάλη δύναμη να αντιμετωπίζει μικρότερα κράτη ως πιόνια στη διεθνή σκακιέρα; Με ποια ηθική νομιμοποίηση μπορεί να προτάσσει τα στρατηγικά, οικονομικά ή στρατιωτικά της συμφέροντα απέναντι στην ελευθερία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπεια των λαών;
Η δημοκρατία δεν μπορεί να αποτελεί απλώς ένα ωραίο σύνθημα. Αν σημαίνει ελευθερία, ισότητα και σεβασμό της λαϊκής βούλησης στο εσωτερικό μιας χώρας, τότε ο σεβασμός αυτών των αρχών πρέπει να αντανακλάται και στις διεθνείς σχέσεις. Δεν μπορεί να γίνεται επίκληση της δημοκρατίας όταν εξυπηρετεί τους ισχυρούς και να παραμερίζεται όταν συγκρούεται με τα συμφέροντά τους.
Ο Καταστατικός Χάρτης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών κατοχυρώνει την κυρίαρχη ισότητα των κρατών και προβλέπει ότι τα κράτη οφείλουν να απέχουν από την απειλή ή τη χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας και της πολιτικής ανεξαρτησίας άλλων κρατών. Παράλληλα, αναγνωρίζει τη σημασία της ειρηνικής επίλυσης των διεθνών διαφορών. Αυτές οι αρχές δεν είναι διακοσμητικές διακηρύξεις. Αποτελούν θεμέλια της διεθνούς έννομης τάξης.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν μια απόφαση εξυπηρετεί τα συμφέροντα μιας μεγάλης δύναμης. Είναι αν σέβεται το διεθνές δίκαιο, αν λαμβάνει υπόψη τα δικαιώματα των ανθρώπων και αν μπορεί να δικαιολογηθεί με βάση αρχές που θα ίσχυαν εξίσου για όλους. Όταν η ισχύς υποκαθιστά το δίκαιο, όταν η διπλωματία αγνοεί τον ανθρώπινο πόνο και όταν οι αρχές εφαρμόζονται επιλεκτικά, τότε υπονομεύεται η εμπιστοσύνη στη διεθνή δικαιοσύνη.
Μπορούμε, λοιπόν, να μιλήσουμε για κυνικό ρεαλισμό ισχύος, για επιλεκτική εφαρμογή των αρχών, για πολιτικό και διπλωματικό καταναγκασμό ή, όταν συντρέχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, για παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Ο ακριβής χαρακτηρισμός κάθε ενέργειας εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά και τους εφαρμοστέους κανόνες. Η ηθική κριτική, όμως, παραμένει θεμιτή όταν στηρίζεται σε γεγονότα και διατυπώνεται με σαφή επιχειρήματα.
Και σήμερα, ένα ακόμη ερώτημα απασχολεί πολλούς Έλληνες: υπάρχει κάποιος σχεδιασμός για περαιτέρω συρρίκνωση της Ελλάδας στο μέλλον; Είναι εύλογο ένα κράτος να παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις, να αξιολογεί τις απειλές που αντιμετωπίζει και να προστατεύει την εθνική του κυριαρχία. Ωστόσο, άλλο πράγμα είναι η τεκμηριωμένη ανάλυση συγκεκριμένων πολιτικών και στρατηγικών κινήσεων και άλλο η υπόθεση ότι υπάρχει ένα οργανωμένο σχέδιο χωρίς επαρκή αποδεικτικά στοιχεία. Η ιστορική μνήμη ομως πρέπει να μας κάνει προσεκτικούς .
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να στηρίζει το μέλλον της στον φόβο. Χρειάζεται ιστορική γνώση, ισχυρούς θεσμούς, κοινωνική συνοχή, αμυντική ετοιμότητα, υπεύθυνη διπλωματία και ενεργό συμμετοχή στους διεθνείς οργανισμούς. Χρειάζεται επίσης να υπερασπίζεται τα δικαιώματά της με επιχειρήματα, τεκμηρίωση και προσήλωση στις αρχές του διεθνούς δικαίου.
Γιατί η πραγματική δύναμη ενός κράτους δεν μετριέται μόνο από την έκταση των εδαφών του ή από τη στρατιωτική του ισχύ. Μετριέται και από την ικανότητά του να διατηρεί την ιστορική του μνήμη, να προστατεύει τους πολίτες του, να υπερασπίζεται την ανεξαρτησία του και να απαιτεί ισότιμη μεταχείριση στη διεθνή κοινότητα.
Η ιστορία της Ελλάδας μάς διδάσκει ότι οι λαοί μπορούν να υποστούν μεγάλες απώλειες, αλλά δεν χάνουν το δικαίωμα να θυμούνται, να ερευνούν, να διεκδικούν την ιστορική αλήθεια και να απαιτούν δικαιοσύνη.
Το τελικό ερώτημα είναι ένα: Μπορεί να υπάρξει πραγματική δημοκρατία και διεθνής δικαιοσύνη σε έναν κόσμο όπου το δίκαιο του ισχυρού εξακολουθεί να απειλεί να υπερισχύσει της ισότητας των κρατών;
Αν θέλουμε μια Ευρώπη ειρήνης και έναν κόσμο δικαιοσύνης, η απάντηση πρέπει να δοθεί όχι μόνο με λόγια, αλλά με την ισότιμη εφαρμογή των κανόνων, τον σεβασμό της κυριαρχίας όλων των κρατών και την προστασία των δικαιωμάτων όλων των λαών, ανεξάρτητα από το μέγεθος ή την ισχύ τους.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΛΟΥΣΗΣ 10-10-2026